E historia mar dhano, oganda moro amora oseloso ng’eyo mare makende mar nyuol, ngima mar dhano ma tho kod weyo mogik, ka ogero timbe mopogore opogore kod yie mondo oler weche madongo ahinya e ngima. Gik ma ji ng’eyo e wi kit oganda ok gin timbe ma ng’ato nyalo ng’ado e yo ma ok opar; ginyiso kaka oganda mopogore opogore neno chakruok mar dhano, nengo mar piny kod lokruok ma timore bang’ tho.
Kuom oganda machon ma ne oting’o Misri kod Mesopotamia, ne okawe nyuol kaka mich maler ma nyiseche chiwo, kar bedo mana gima timore e ngima. Ji e kindeno ne oyie ni dhano ne ochwe kowuok e piny kod teko mar Nyasaye, ma ne onyuol mondo otud piny ma tho gi chenro mar roho. Gik ma ne ji oyiego ne omiyo nyuol obedo nyasi, ma ne opong’ gi timbe mag gwedho kod ler, ma ne nyiso chopo mar ng’at manyien e alwora kendo dhi nyime gi teko mar dhoot.
Paro kuom bedoe bende opogore ahinya e kuonde mopogore opogore. Oganda Maya kod Aztec neno ngima kaka gik ma ng’ato timo nyaka chieng’, ma dongruok mar dhano, bedo moti kod gik ma otimo pile ka pile gin moko kuom gik ma miyo piny bedo manyien. E kit oganda machon mar Asia ma Wuokchieng’, bedo ni nitie keto ler kuom mwandu mag joot kod tim makare. Nengo mar ng’ato ka ng’ato en rito anyuola machon kendo lando timbe mag joot, ma miyo ngima bedo gi tich kokalo kuom dhi nyime e kind anyuola.
Pogruok maduong’ie moloyo e kind kit oganda nitie e ng’eyo wach mar weyo ng’ato kod tho. Kinde mang’eny, din mag piny Ugwe okawo tho kaka bura kendo yo mar yudo warruok mosiko. Mopogore gi mano, Odiechieng’ mar Joma Otho e piny Mexico kod timbe mang’eny ma jopinyno timo, kawo tho kaka bedo gi mor gi jodongo machon, to ok kaka giko marach. E kindeno, kit oganda Confucius siro paro mapek kendo lamo jodongo machon, kendo rito winjruok mar chuny e kind joma ngima kod joma osetho.
E kindegi, weche machon ma ne ji ng’eyo pod dhi nyime gi ketho ngima mag ji kod timbe mag liel. Bang’ paro mopogore opogore kuom nyuol, bedo kod weyo, nitie gik madongo ma ng’ato ka ng’ato dwaro. Ka ng’ato ng’iyo pogruok mag kit ogandagi, mano konyo ji mondo otur chike ma ji ogeng’o ma tho, ong’e gik ma opogore opogore mag ngima, kendo miyo luor gik ma opogore opogore mag roho mag kit oganda moro amora e piny mangima.
